(مجموعه یادداشت های کارشناسان انجمن یوزپلنگ ایرانی به بهانه دوازدهمین سالگرد روز ملی یوزپلنگ ایرانی)

نویسنده: علی شمس، کارشناس بخش پایش و پژوهش

بیش از 17 سال از شروع تلاش‎های همگانی از سوی ارگان‎های دولتی، پروژه های بین المللی و سازمان های مردم نهاد برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ایران به عنوان آخرین زیستگاه جهانی این گونه می گذرد. بسیاری از برنامه های حفاظتی این سال ها با تمرکز بر افزایش امنیت زیستگاه‎های طبیعی این گونه بوده‎است. هرچند نتایج نشان می‎دهد که قطار پر سرعت تخریب زیستگاهی با تمام این تلاش های ارزشمند، همچنان به حرکت خود ادامه داده و جمعیت یوزپلنگ آسیایی را روز به روز بیشتر تحت شعاع تعارضات انسانی قرار داده است. به باور بسیاری از کارشناسان، در سال‎های اخیر، با کاهش جمعیت یوزپلنگ آسیایی در زیستگاه‎های این گونه‎ مواجه بودیم و اکنون صدای زنگ خطر انقراض یوزپلنگ آسیایی، هرچه قوی تر به گوش می‎رسد. برخی متخصصین می‎گویند احتمالا نرخ زادآوری یوز از نرخ مرگ و میر آن کمتر شده و این مسیر انتهایی جز انقراض زود هنگام نخواهد داشت.
در این شرایط حساس و استثنایی هر تصمیمی مانند شمشیر دو لبه است. پس ضروری است که به منظور کاهش هرچه بیشتر ریسک، از تجربیات موفق در جهان الگو برداری شود. در شرایط مشابهی مانند وضعیت امروزی یوزپلنگ آسیایی که همه کارشناسان داخلی و خارجی به مسیر انقراض زود هنگام این گونه باور دارند، متخصصین بین المللی بهترین راه را دستکاری برای افزایش نرخ رشد موازی با حفاظت های زیستگاهی می دانند. اینکه حد دستکاری چیست و تا کجا و با چه اولویتی اجازه این دستکاری وجود دارد، تنها اختلاف متخصصین جهان است. بعضی از تجربه های موفق نشان می‎دهد که می‎توان با حد دستکاری کم، هم اصالت و ژن گونه را حفظ کرد و هم به افزایش نرخ رشد جمعیت کمک کرد. یکی از این روش‎ها که برای معدودی از گونه‌‎های در آستانه انقراض مانند ببر آمور در شرق سیبری و پاندا در چین موفق بوده، پروژه‏‎های تکثیر در اسارت به صورت پایدار است. بعضی از متخصصین بر این باورند که اگر اجرای پروژه‎های تکثیر در اسارت اصولی و پایدار باشد، می‎تواند از انقراض گوشتخواران در جهان جلوگیری کند.
یکی از این تجربیات موفق برای یوزپلنگ آفریقایی، در کشور آفریقای جنوبی با تجربه ای 40 ساله، می تواند بهترین مثال و تجربه قابل استناد باشد. هرچند حتی زیر گونه های یک گونه مانند یوزپلنگ در مناطق مختلف جهان رفتارهای متفاوتی دارند. اما قطعا اشتراک های بسیاری نیز می‎توان در آنها یافت که شاید راهگشای تنگنای انقراض یوزپلنگ آسیایی شود. نتایج نشان می‎دهد قاره آفریقا به عنوان بزرگترین زیستگاه یوزپلنگ، طی سالهای 1975 تا 2016 شاهد کاهش شدید جمعیت این گونه مواجه بوده و تنها کشور آفریقای جنوبی موفق شده طی این سالها تعداد یوزپلنگ‎های خود را از 500 عدد در سال 1975 به عدد 1175 در سال 2016 برساند (جدول1). می توان گفت اصلی ترین دلیل این افزایش جمعیت ازنظر کارشناسان حیات وحش، پروژه های تکثیر در شرایط نیمه اسارت همراه با مدیریت مناطق با نگاه فراجمعیتی Metapopulation برای این گونه است.

 

مقایسه تغییرات جمعیت یوزپلنگ آفریقایی از سال 1975 تا 2016

جدول 1: مقایسه تغییرات جمعیت یوزپلنگ آفریقایی از سال 1975 تا 2016

کلمه تکثیر در شرایط نیمه اسارت به این دلیل به کار می‎رود که خروجی این روش یوزپلنگ هایی آشنا به شرایط طبیعی، وحشی و قابل زیست اکوسیستم های طبیعی است نه یوزهایی شبیه به گونه های باغ وحش که طی عمر خود بیش از هم جنسان خود، انسان دوپا را تجربه کرده‎اند. زادگان روش تکثیر در شرایط نیمه اسارت به خوبی می‎دانند چگونه شکار کنند، چگونه با رقبای خود مانند پلنگ بجنگند و چگونه در طبیعت آزاد چندین کیلومتر برای جفت یابی بدوند. برای ایجاد شرایط نیمه اسارت راهکارهای متفاوتی وجود دارد که متخصصین جهان استفاده و تجربه می‎کنند. اما مهمتر از تکثیر و افزایش جمعیت، ایجاد پایداری و حذف تعارضات زیستگاهی است. در کشورهایی مانند آفریقای جنوبی که حفاظت مستمر زیستگاه و حذف تعارضات غیر عملی است، شیوه متفاوتی با نام “فراجمعیت‎ها” موفق‎تر بوده‎است.
Metapopulation یا فراجمعیت به معنی جمعیت‎های از نظر جغرافیایی جدا از هم یک گونه است که تبادل افراد و شارش ژنی بین آنها وجود دارد. اجرای این رویکرد در آفریقای جنوبی کمی وسیع تر و در سطح مناطق حفاظت شده قابل رویت است. به شکلی که علاوه بر حفظ سیمای طبیعی و اکوسیستم فعال منطقه، رفتارها و زندگی وحشی گونه ها در این مناطق ادامه دارد. آنها می دانند که حفاظت بسیاری از گونه های کمیاب و درخطر انقراض گوشتخواران، تنها با حفاظت در سطح فراجمعیت، و نه جمعیت های محلی کوچک، در بلندمدت امکانپذیر است.
دو عامل اصلی در افزایش نرخ رشد جمعیت به کمک فراجمعیت‎ها اهمیت دارد. نخست حفظ اکوسیستم طبیعی و استفاده از مساحت کافی بر مبنای نیازهای اکولوژیکی و تعداد گونه‎های ساکن در این مناطق و کنترل مرز آنها به کمک فنس کشی است. دوم حفظ تنوع ژنتیکی گونه‎هاست به کمک جا به جایی نفرات یک گونه در بین دیگر فراجمعیت هایی با تنوع اقلیمی و زیستی متفاوت اتفاق می‎افتد (شکل 1).

 

جا به جایی یوزپلنگ ها به صورت دسنی در فراجمعیت های آفریقای جنوبی

شکل 1: جا به جایی یوزپلنگ ها به صورت دسنی در فراجمعیت های آفریقای جنوبی

کاهش تعارض: یکی از محاسن استفاده از فراجمعیت ها، حفظ توامان اکوسیستم طبیعی و کاهش تعارضات انسانی است. این محافظت به افزایش تنوع زیستی در داخل منطقه فراجمعیتی منجر می‎شود. در نتیجه، به جای تعارضات انسانی در فراجعیت ها، رویدادهای اکوسیستمی رقم می‎خورد. برای مثال در آفریقای جنوبی بیشترین درصد مرگ و میر یوزپلنگ در فراجمعیت ها، رقابت با سایر گوشتخواران مانند شیر و پلنگ و استفاده از ردیاب ماهواره‎ایست (نمودار1) و خبری از شکار، تعارض دام و سگ گله و تصادفات جاده‎ای نیست.
دلایل مرگ و میر یوزپلنگ آفریقایی در فراجمعیت‎ها

نمودار 1: دلایل مرگ و میر یوزپلنگ آفریقایی در فراجمعیت‎ها

تنوع ژنتیکی: موضوع مورد توجه دیگر، ایجاد تطابق بالای یوزپلنگ های آفریقایی با زیست بومهای متنوع و در نتیجه افزایش تنوع ژنتیکی این گونه است. یوزپلنگ آفریقایی در مناطق گرم و حاره ای تا جنگلهای کوهستانی، ساوانا و مرتع و غیره آفریقا حضور دارد و به خوبی به تطابق اکوسیستمی میرسد. سابقه حضور یوزپلنگ در ایران نیز گواه بر حضور تاریخی این گونه در زیستگاه های متنوع است. هرچند گذر زمان و تسخیر بسیاری از زیستگاه ها توسط انسان، یوزپلنگ آسیایی را امروز تنها به زیستگاه های کویری و تپه ماهوری محدود کرده‎است. نتیجه بررسی وضعیت ژنتیکی یوزپلنگ در آفریقای جنوبی نشان می‎دهد که تنوع ژنها در 55 منطقه حصارکشی شده با جمعیتهای متوسط و بزرگ )مجموعا 340یوز(، بسیار بیشتر از مناطق آزاد با بیش از 800 یوزپلنگ است. لذا در صورت استفاده از فراجمعیت‎هایی در اقلیم‎های متنوع ایران، می‎توان افزایش تنوع ژنتیکی یوزهای آسیایی را نیز انتظار داشت.
اکوتوریسم: از دیگر مزایای استفاده از فراجمعیت ها برای حفظ گونه ها، فواید اکوتوریسمی این نوع مناطق است. در تمامی مناطق خصوصی و دولتی کشور آفریقای جنوبی گردشگران با شرایط و ضوابطی حق بازدید از حیات وحش و منطقه را دارند. این نوع طرحها علاوه بر سود اقتصادی خوب برای بهره برداران، اشتغالزایی و معیشت مناسبی برای مردم محلی ایجاد میکند.
و در انتها همانطور که اشاره شد پیش نیاز تامین جمعیت گونه ها در این فراجمعیت‎ها، اجرای اصولی پروژه های تکثیر برای تامین افراد این آنهاست. پر واضح است که خروج هر فرد از زیستگاه پویا می تواند عواقب جبران ناپذیر داشته باشد. در آفریقای جنوبی هم اگر 340 عدد یوز در فراجمعیت ها زیست می‎کنند، بیش از دوبرابر این جمعیت به صورت آزاد در زیستگاه های طبیعی حضور دارند. لذا چگونگی تامین افراد فراجمعیت ها، بدون آسیب رسانی به جمعیت زیستگاه های طبیعی یکی از مهمترین اصولی است که لازم است پیش از هر اقدامی برای تکثیر در اسارت یوزپلنگ آسیایی مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد فراجمعیت‎ها که شاید روزی مهمترین خانه های یوزپلنگ آسیایی باشندو تامین جمعیت پایدار آنها با روش‎های تکثیر در شرایط نیمه اسارت و کمترین جداسازی یوزپلنگ‎های کنونی از زیستگاه های طبیعی کاری سخت ولی قابل انجام است که می‎تواند گامی موثر و امید نجات یوزپلنگ آسیایی در جهان باشد.